HULASA-İ MEDENİYET-İ İSLAMİYE

Hasan Hüsnü Toyrani (1850-1897)’nin geleneksel millet/ümmet ayrımını modern millet/medeniyet ayrımına uyarladığı Hulasa-ı Medeniyet-i İslamiye adlı eseri, önemli bir eserdir. Ali Suavi’nin de hatırlattığı üzere, İslam’da millet dini topluluk, ümmet ise siyasi topluluktur. Toyrani, millet için doğrudan “millet-i İslamiye” tabirini kullanırken ümmeti “medeniyet-i İslamiye” deyimiyle anlatır ve bunun fıkha, edille-i erbaa denen dört kaynağa dayandığını ifade eder; böylece düşünce hayatının eski ve yeni paradigmaları olarak fıkıh ile medeniyeti terkip eder:
Medeniyet-i İslamiye hakkında bast-ı kelam etmeden evvel medeniyet-i mezkurenin neden ‘ibaret olduğunu bilmek gerekdir ki ona göre mübahase edilebilsin. Medeniyet-i İslamiye, dinleri Müslüman olan kaffe-i tava’ifin ittihaz etmiş oldukları usul-i medeniyetten ibaret değildir. Çünkü millet-i İslamiye, öyle on-on beş kişiden kinaye bir şirzime-i kalile olmayıp yeryüzünün ekser-i cihatında intişar etmiş, la-ekall iki üç yüz milyon nüfustan ibaret ve ecnas ve tıba’ ve buka’ ve tıba’ı ve lügat ve evza’ı muhtelif, gayet te cesim bir cem’iyet-i mu’azzamadır ( … ) Medeniyet-i İslamiye, ancak nefs-i din-i mübin-i İslam’da şeref-sudur eden evamir-i nebeviyyeye raci’ ve icma’ ve kıyas-ı fukahaya tabi’ olan usul-i meşru’adan hasıl olacak temeddünden ibarettir ( … ) Esas-ı temeddünümüz olan din-i mü bin-i İslam öyle muhkem ve metin bir dindir ki kava’id-i mukaddesesi hiçbir vakitte, hiçbir hal ve mevki’de halel-pezir olması muhtemel değildir.”
7955